लेखक: आयुष आचार्य

मेचीनगर-२, गाडागल्ली , झापा, नेपाल

नेपालको पूर्वी नाका झापा जिल्लाको मेचीनगर नगरपालिका (साविक बाहुनडाँगी गाविस) जैविक विविधता र कृषिका लागि जति परिचित छ, त्यति नै यो क्षेत्र दशकौंदेखि मानव-हात्ती द्वन्द्व (Human-Elephant Conflict) को मुख्य केन्द्रको रूपमा प्रताडित छ। भारतको असाम र पश्चिम बंगालबाट मेची नदी तरेर आउने जंगली हात्तीको बथान र स्थानीय बासिन्दाबीचको यो लडाइँले यहाँको सामाजिक र आर्थिक अवस्थालाई क्षतविक्षत बनाएको छ।

द्वन्द्वको मुख्य कारण र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
बाहुनडाँगी क्षेत्र जंगली एसियाली हात्तीहरूको प्राचीन र प्राकृतिक आप्रवासन मार्ग (Migratory Corridor) हो। हात्तीहरू भारतको असम र सुकुना राष्ट्रिय निकुञ्ज हुँदै नेपालको कोशी टप्पु र चितवनसम्म आउने-जाने परम्परागत बाटो यही नै हो।

वन विनाश र जैविक मार्गको अवरोध
आवास क्षेत्र संकुचन: विगतका दशकहरूमा भएको तीव्र वन विनाश, अव्यवस्थित बसोबास र चिया बगानको विस्तारले हात्तीहरूको हिँड्ने ऐतिहासिक जैविक मार्ग (Corridor) टुक्रियो।

बदलिँदो आहारा बानी: जंगलमा पर्याप्त आहारा (बाँस, जंगली केरा, झाडीहरू) नभएपछि हात्तीहरू गाउँ पसेर बढी क्यालोरी पाइने अन्नबाली (धान, मकै) र घरमा भण्डारण गरिएको अन्न खान थालेका छन्।

हात्ती आतङ्कको वर्तमान अवस्था र क्षतिको विवरण
बाहुनडाँगी र विशेष गरी मेचीनगर-२ गाडागल्ली आसपासका क्षेत्रमा हात्ती आतङ्कले डरलाग्दो रूप लिएको छ। हात्तीहरू दिउँसो सीमावर्ती भारतीय जंगलमा बस्ने र रात पर्नासाथ ३० देखि १०० सम्मको संख्यामा मेची नदी तरेर नेपाली बस्तीमा पस्ने गर्दछन्।



मानवीय र आर्थिक क्षति
मानवीय क्षति: विगत केही दशकमा यस क्षेत्रमा १०० भन्दा बढी सर्वसाधारणले ज्यान गुमाइसकेका छन्। हालै, २०८३ जेठ/असारमा मेचीनगर-४ की ६२ वर्षीया पद्मा पौडेलको आफ्नै आँगनमा हात्तीको आक्रमणबाट मृत्यु भएपछि यसले पुनः उग्र रूप लिएको छ।

बालीनाली र सम्पत्तिको विनाश: पाकेको मकै र धानबाली नष्ट गर्नुका साथै हात्तीले स्थानीयका घर, गोठ, र सुपारी बगान पूर्ण रूपमा ध्वस्त बनाउने गरेका छन्।

हात्तीको मृत्यु: आत्मरक्षा र आक्रोशमा स्थानीयले थापेको विद्युतीय धराप (Live-wire traps), विषप्रयोग वा गोली प्रहारका कारण हालसम्म २१ भन्दा बढी हात्ती मारिएका छन् भने दर्जनौँ हात्ती घाइते अवस्थामा हिँडिरहेका छन्।

समाधानका ठोस उपाय र राज्यको तत्कालीन कदम (२०८३)
बाहुनडाँगी र मेचीनगरबासीको जीउधनको सुरक्षाका लागि अब परम्परागत होइन, रणनीतिक र दीर्घकालीन कदम चालिनु आवश्यक छ:

क) 'स्पेसल टास्क फोर्स' (विशेष सुरक्षा बल) को परिचालन
हालैको संसद् बैठकमा झापा क्षेत्र नं. १ की सांसद निशा डाङ्गी र राष्ट्रिय सभा सदस्यहरूले आवाज उठाएपछि, प्रधानमन्त्री कार्यालयको विशेष निर्देशनमा झापामा 'स्पेसल टास्क फोर्स' गठनको प्रक्रिया अघि बढेको छ। प्रमुख जिल्ला अधिकारीको समन्वयमा नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल (APF) र सशस्त्र वन रक्षक सहितको टोली बाहुनडाँगी क्षेत्रमा स्थायी रूपमा परिचालन गरिने भएको छ।

ख) प्राविधिक र भौतिक मर्मतसम्भार
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (NTNC), डिभिजन वन कार्यालय र मेचीनगर नगरपालिकाको संयुक्त लगानीमा करिब ३० लाख बजेट विनियोजन गरी बिग्रिएका सौर्य तारबारका ब्याट्रीहरू तत्काल फेर्नु पर्ने।

हात्ती प्रभावित क्षेत्रका युवाहरू सम्मिलित र्‍यापिड रेस्पोन्स टिम (RRT) लाई आधुनिक टर्चलाइट, साइरन र सञ्चार उपकरण उपलब्ध गराउने।

ग) कुटनीतिक पहल र दीर्घकालीन समाधान
हात्ती अन्तर्राष्ट्रिय सीमा पार गरेर आउने हुनाले नेपाल सरकारले भारत सरकारसँग उच्च स्तरीय कुटनीतिक संवाद गरी सीमा क्षेत्रमा एकीकृत हात्ती व्यवस्थापन तथा जैविक मार्गको संरक्षण सम्बन्धी ठोस सम्झौता (Transboundary Agreement) गर्नु नै यस समस्याको अन्तिम र स्थायी समाधान हो।